از دود قلیان تا بوی گل!

نگاهی به دلایل مصرف دخانیات و اعتیاد در نوجوانان

دکتر مهدی قاسمی، روان‌پزشک و روان‌درمانگر نوجوانان

با آموزش‌های صحیح فرزند خود را در برابر عوامل خطر مقاوم کرده و مهارت‌های اجتماعی‌ای مانند «نه گفتن» را به او بیاموزید.

با آنکه در رسانه‌های مختلف بارها درباره خطرات مصرف انواع دخانیات صحبت شده، اما شیوع استعمال آن در میان قشر نوجوان و جوان و مخصوصا دختران و زنان تغییر مثبت چندانی نداشته است. باورهای غلط  درباره بی‌ضرر بودن قلیان، توجیه‌های غلط خانواده‌ها درباره برقراری رابطه دوستانه با فرزندان، عدم آموزش صحیح، گروه‌های هم‌سالان و بسیاری عوامل دیگر هریک به نوبه خود در گرایش نوجوانان به مصرف انواع دخانیات در این سال‌ها نقش داشته‌اند.
متخصصان و کارشناسان در این باره معتقدند آموزش مهارت‌هایی نظیر «نه گفتن»، «افزایش اعتماد به نفس»، «مقاومت در برابر فشار گروه همسالان» و مهارت‌هایی از این قبیل می‌تواند نقش بسزایی در پیشگیری از مصرف این گونه مواد موثر داشته باشد.
 
 
قلیان بهانه‌ای برای دورهمی!
قلیان بیش از اینکه در نزد جوانان به عنوان نوعی مخدر مطرح باشد به عنوان بهانه‌ای است که باعث ایجاد و تداوم جمع‌های دوستانه در گروه همسالان می‌شود.
جوانان و نوجوانان از قلیان به عنوان زبانی مشترک استفاده می‌کنند تا بتوانند توجیهی برای گروه‌های دوستی خود داشته باشند. با وجود اطلاع‌رسانی‌های فراوانی که دربره مضرات قلیان صورت گرفته ولی باز هم ما شاهد شیوع مصرف قلیان در میان جوانان هستیم. علت این امر ممکن است این باشد که جوانان ما نمی‌خواهند این ابزار را از دست بدهند؛ چون ابزار دیگری در اختیار آنها نیست یا نمی‌توانند توجیهی برای جمع‌های دوستانه خود داشته باشند. به هر حال وقتی تعدادی جوان با هم جمع می‌شوند علاقه دارند یک کار مشترک انجام دهند!
قلیان در حال حاضر تبدیل به فرهنگ غالب در میان گروهی از جوانان شده است و چون دارای پذیرش اجتماعی و قانونی است، شیوع فراوانی دارد.
از سوی دیگر، چون قلیان تبدیل به نوعی فرهنگ جمعی شده است، کمتر شاهد آن هستیم که فردی به‌تنهایی اقدام به کشیدن آن کند. در گذشته به کرات شاهد آن بودیم که افرادی به تنهایی خودشان قلیان را چاق می‌کردند و مصرف می‌کردند در حالی که اکنون بعضی از مصرف‌کننده‌ها شاید نتوانند خودشان قلیان را آماده مصرف کنند و برای قلیان کشیدن به اصطلاح نیاز به یک همراه (پایه) دارند که نقش گروه را در مصرف قلیان پررنگ می‌کند.
به علاوه در این سال‌ها قلیان نه تنها جایگاه خود را تثبیت کرده، بلکه ارتقاء هم داده است. امروز قلیان از قهوه‌خانه‌های قدیمی‌ای که افرادی با فرهنگ خاص در آنها جمع می‌شدند، به کافی‌شاپ‌ها و سفره‌خانه‌ها و باغ‌های شهر راه پیدا کرده است و گستردگی موضوع به حدی رسیده است که حتی خدمات آن در محل نیز ارائه می‌شود و این مقابله با قلیان را مشکل کرده است.
 
سیگار در دست نوجوانان
یکی دیگر از دغدغه‌های خانواده‌ها گرایش فرزندان به استعمال سیگار است. نوجوانان به دلایل متعددی به کشیدن سیگار روی می‌آورند؛ از ابراز وجود و خودنمایی و کنجکاوی گرفته تا نمایش برتری خود نسبت به همسالان و به اصطلاح عامه پرورش احساس مردانگی، تقلید از پدر و مادر، مخالفت با والدین، دستیابی به اعتماد به‌ نفس و...
در این بین حضور در محیطی پرتنش، وجود مشکلات خانوادگی، نبود رابطه صمیمی بین فرزند و والدین و مسایلی از این دست هرکدام به نوعی می‌تواند زمینه را برای روی آوردن به سیگار فراهم کند. طبیعتا نوجوانی که به دلیل ترس از تنبیه یا قضاوت والدین نمی‌تواند مشکلاتش را در خانواده بیان کند و راه‌حلی برای رفع آن بیابد، در خارج از محیط خانه به دنبال گوش شنوایی برای بیان مشکلاتش خواهد بود و همین مساله باعث ارتباط بیشتر او با همسالان یا حتی افراد بزرگتر از خود می‌شود. در حالی که اگر مشکلات نوجوان از طریق راه‌حل‌های منطقی والدین رفع شود، نقش دوستان و همسالان کمرنگ می‌شود.
 
دبیرستانی‌هایی که بوی گل می‌دهند!
اگرچه مصرف سیگار و قلیان در میان نوجوانان خود به اندازه کافی غیرقابل توجیه است اما این موارد ممکن است مقدمه‌ای برای اتفاقات ناخوشایندتر در این گروه سنی باشد. یکی از نگرانی‌های عمده و جدی در خصوص سوء مصرف مواد توسط نوجوانان و جوانان، اعتیاد خاموش است. در این حالت فرد با وجود اینکه اقدام به مصرف مواد می‌کند، به دلایل مختلف، اعتقادی به اینکه به ماده مورد نظر اعتیاد پیدا کرده است، ندارد. شیشه یک مثال بارز در این خصوص است. در سال‌های نه چندان دور افراد زیادی به غلط اعتقاد داشتند که این ماده اعتیادآور و آسیب‌رسان نیست و در نتیجه در مدتی کوتاه شاهد افزایش مصرف آن بودیم؛ البته به مرور زمان عوارض آن برای همه روشن شد و شاهد مشکلات روانی جدی‌ای بودیم که علایم آنها به دلیل مصرف شیشه ایجاد شده بود.
از این قبیل مواد آنچه جدیدا شیوع پیدا کرده است و به نظر می‌رسد همان مسیر شیشه را طی می‌کند، موادی مثل ماریجوانا، حشیش و مشتقات آنها است. توزیع‌کنندگان این مواد هر روز با تغییر اسم تلاش می‌کنند نوجوانان و جوانان بیشتری را جذب آن کنند. مصرف این مواد برخلاف تصور غالب در میان مصرف‌کنندگان می‌تواند عوارض زیادی را به همراه داشته باشد. آنچه ما اکنون شاهد آن هستیم کاهش سن مصرف گل، حتی در سنین دبیرستان است که می‌تواند تاثیرات زیادی در آینده زندگی اجتماعی فرد برجای بگذارد.
 
چرا مواد مخدر؟!
در هر دوره سنی ممکن است فرزندان ما با مواد مخدر نیروزا یا آرام‌بخش مواجه شود. مسلما اگر شما به عنوان والد از همان ابتدا الگوهای رفتاری مناسب را به فرزند خود نشان داده باشید و راهنمایی‌های لازم را به او کرده باشید، او برخوردی مناسب در مواجهه با این موقعیت‌ها خواهد داشت. هرچه او اطلاعات بیشتری در مورد مواد مخدر و گروه هم‌سالانش داشته باشد، قدرت انتخاب بیشتری خواهد داشت و با اطمینان بیشتری به آنها پاسخ منفی می‌دهد.
البته برای تاثیرپذیری بیشتر باید حرف و عمل شما هم یکی باشد. در واقع مهم‌ترین خطری که فرزندان ما را تهدید می‌کند این است که آنها به شدت تحت‌تاثیر ما هستند. بنابراین اگر ما از سیگار یا مواد مخدر استفاده کنیم ولی با این حال به فرزندمان این آگاهی را بدهیم که این کار اشتباه است، حرف‌ها تاثیر مطلوب نخواهد داشت و احتمال کشیدن سیگار و اعتیاد در آنها بیشتر خواهد بود.
البته مصرف مواد مخدر علل چندوجهی دارد و به غیر از خانواده، ویژگی‌های شخصیتی و ژنتیک نیز نقش مهمی در آن بر عهده دارند. البته آنچه به عنوان ژنتیک از آن یاد می‌شود، نقش ژنتیک و ویژگی‌های شخصیتی در تمایل به سمت مواد مخدر است، نه اینکه شرایط ژنتیکی باعث معتاد شدن فرد شود. بعضی از خانواده‌ها به دلیل ویژگی‌های خاص شخصیتی که آن هم برخاسته از استعدادهای ژنتیکی است، بیشتر به سمت مواد مخدر تمایل پیدا می‌کنند. از علل شخصیتی می‌توان به محرومیت و ناکامی‌ها، هیجان در نوجوانی، کنجکاوی وعقده‌های سرکوب‌شده و از علل فردی و اجتماعی به دوستان ناسالم، نداشتن مقبولیت اجتماعی، در دسترس بودن مواد، محله ناسالم و وجود خرده‌‌فروشان اشاره کرد.
 
برای پیشگیری چه باید کرد
برای اینکه بتوانید فرزند خود را در مواجهه با این عوامل خطر آگاه کنید اول باید با توجه به نیازها و عواطف این دوره او را در خانواده صاحب ارزش و محترم کنید؛ و در مرحله بعد با آموزش‌های صحیح کلامی و عملی او را در برابر عوامل خطر احتمالی مقاوم کرده و مهارت‌های اجتماعی‌ای مانند «نه گفتن» را به او بیاموزید.
عزت نفس او را افزایش دهید؛ برای حرف‌ها و نظراتش ارزش قائل شوید؛ ارتباط صمیمانه برقرار کنید و به صحبت‌های او گوش دهید؛ از ترس‌ها و علایق او باخبر باشید؛ دوستان و معلمانش را بشناسید و به او ابراز علاقه کنید. با این کار او دیگر نیازی به ارتباط با افراد بزرگ‌تر که شناختی از آنها ندارد هم کم می‌شود. حتما و و همواره
                                          
 
اگر خدای ناکرده...؟
اگرچه با پی بردن به این مساله که فرزندتان موادمخدر مصرف می‌کند بروز واکنش‌هایی چون ترس، وحشت و عصبانیت طبیعی است اما به یاد داشته باشید اینکه چقدر از این مساله عصبانی باشید، دردی را دوا نمی‌کند. عصبانیت بیش از حد و داد و بیداد فقط منجر به تیرگی روابط می‌شود، بدون اینکه کمک موثری در حل مشکل کند. جنگ و دعوا بر سر استعمال مواد مخدر حتی می‌تواند احتمال افزایش مصرف آن را در پی داشته باشد. به‌خصوص وقتی که هنگام ناراحتی به رغم میل باطنی به فرزندتان بگویید: «از این خونه برو بیرون و دیگه اسم ما رو نیار.» او خطا کرده اما این رفتارها و واکنش‌ها مناسب نیست. البته نباید طوری هم برخورد کرد که انگار اتفاق مهمی نیفتاده است. سعی کنید در این مواقع نکات زیر را مد نظر داشته باشید:

  • توصیه بر این است که با حفظ آرامش با نوجوانتان حرف بزنید.
  • حتما حین گفت ‌و گو به او فرصت پاسخگویی بدهید.
  • شاید او تمایل به صحبت نداشته باشد یا به شما دروغ بگوید؛ خونسرد باشید و او را عصبانی نکنید.
  • از قضاوت، تحقیر، سرزنش یا تنبیه او پرهیز کنید؛ سعی کنید دلایل او را بشنوید.
  • طوری صحبت کنید که بفهمد نگران سلامت او هستید نه دلواپس واکنش آشنایان و همسایه‌ها.
  • شتابزده اقدام به بیرون آوردن او از چاله نکنید.
  • حتما از مشاور متخصص کمک بگیرید تا به هر دوی شما کمک کند با این مشکل کنار بیایید.

 
 

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه جدید

600x300.gif
تلگرام سلامانه