توسعه داروهای جدید بر اساس منابع طب سنتی

اکتشاف دارو از لحاظ تاریخی مانند اثر گیاهان یا سایر داروهای طبیعی ‌روی انسان، ‌بر‌اساس بازخوانی‌‌ فنوتیپیک در سطح ارگانیسم بوده است. امروزه ‌کارخانه‌های داروسازی استراتژی خود را در حوزه توسعه و اکتشاف داروهای جدید به سمت ترکیبات طبیعی برده­اند. ‌حدود 60‌درصد در دسترس داروهایی مانند آرتمیزینین، کامپتوتسین، لووستاتین، میتنزین، پکلی‌تاکسل، پنی‌سیلین، سیلی‌بینین و رزرپین و 75‌درصد‌‌ داروهای ضد‌عفونت تایید‌شده از 1981 تا 2002 به‌صورت مستقیم یا غیر‌مستقیم از فرآورده­های طبیعی مشتق شده­اند. ‌
بین سال‌های 2001 تا 2004 یک‌چهارم پر‌فروش‌ترین داروهای جهان از میان فرآورده­های طبیعی یا مشتقات آنها بوده است‌. چون متابولیت­های ثانویه موجود در گیاهان یا همان مواد موثره گیاهی با ظرافت و طی پروسه­های بسیار دقیق در گیاهان ساخته می‌شوند، بیش از مولکول‌های سنتتیک دوستدار سیستم­های بیولوژیک هستند و قابلیت بیشتری برای دارو شدن دارند. حدود 10 تا100‌میلیون گونه یا ارگانیسم ‌روی‌‌ زمین زندگی می‌کنند که گیاهان عالی تنها 250‌هزار گونه را تشکیل می‌دهند و تنها 6درصد آنها برای بیولوژیکی مورد بررسی قرار گرفته‌اند، 15درصد آنها نیز بررسی فیتو‌شیمیایی شده‌اند و به‌نظر می‌رسد که در سال‌های فعالیت‌های اخیر ما فقط به‌طور فزاینده‌ای سطح کره خاکی را از این منابع فوق‌العاده خالی کرده‌ایم. طی10 سال گذشته گزارش بانک جهانی نرخ رشد سالانه 5 تا 15‌‌درصدی را برای معاملات گیاهان دارویی، داروهای گیاهی و مواد خام اولیه پیش‌بینی کرده بود‌. 
اتفاقی که در سال‌های 1990‌ روی داد تغییر مسیری بود که در زمینه اکتشاف داروهای جدید از سمت فرآورده­های طبیعی به سمت شیمی سنتتیک و تلفیقی صورت گرفت و منجر به کاهش کاندیدهای داروهای جدید شد که از نظر اقتصادی نیز مقرون ‌به‌صرفه نبود. مروری بر‌‌ داروهای تائید شده‌‌ FDA طی 25 سال (1981 تا 2006) برای‌‌ انواع بیماری‌ها و بین سال‌های‌1950 تا 2006 برای تمام داروهای ضد‌تومور‌، بیانگر استفاده از فرآورده­های طبیعی به‌عنوان منبع ساختارهای منحصر‌به‌فرد و جدید دارویی بوده است ولی نه ضرورتا به‌عنوان یک داروی نهایی.‌‌ طی 20 سال گذشته بسیاری از کارخانه‌های بزرگ داروسازی برای اکتشاف دارو غربالگری فرآورده­های طبیعی را با استفاده از سیستم­های غربالگری با کارکرد بالا یا‌ HTS (High throughput screening) کاهش داده بودند و علت اصلی آن ناسازگاری فرآورده­های طبیعی با این سیستم­ها بود‌ ولی امروزه استفاده از تکنولوژی‌های مدرن جبران این محدودیت ذاتی را کرده‌‌ و فرصت ویژه­ای برای اکتشاف داروها به‌عنوان ترکیبات پیشتاز (New chemical entities) ‌NCE و منبع الهام‌بخشی به‌منظور سنتز داروهای جدید شده است.‌ گرایش صنعت داروسازی در حوزه تحقیقات ترکیبات طبیعی ‌‌سال‌ها فقط یک پدیده دوره­ای بود اما امروزه بیشتر داروهای موجود در بازار دارویی بر‌اساس روش‌های تجربی و از منابع طبیعی کشف شده­اند ‌که در این میان گیاهان نقش کلیدی دارند و از نظر بالینی، داروهایی کشف شده‌اند که نقش ‌‌مهمی در درمان بیماری‌ها دارند. در روش تجربی که مقدار بسیار زیادی از ترکیبات شیمیایی به‌منظور توسعه و اکتشاف داروهای جدید غربالگری می­شوند، نیاز به تنوع شیمیایی بسیار گسترده­ است. تنوع شیمیایی نقش مهمی در اکتشاف دارو دارد و از طبیعت می‌توان به‌عنوان کتابخانه بزرگ ترکیبات شیمیایی استفاده کرد؛ چنین تنوعی در متابولیت‌های ثانویه گیاهی حاصل تکامل طولانی‌مدت همراه با تنوع جغرافیایی است و‌‌ مافوق آن چیزی است که در شیمی سنتتیک و شیمی تلفیقی وجود دارد. وجود مراکز کایرال بسیار زیاد و هترواتم‌ها در یک مولکول طبیعی، تنوع زیاد و ساختارهای پیچیده‌ای از ترکیبات فیتوشیمیایی را ایجاد می­کند‌ به‌طوری که DNP (Dictionary of Natural Product) تا سال 2009 دارای 214هزار مدخل بوده است‌. البته روش‌های مورد استفاده در شیمی سنتتیک نیز می‌تواند ترکیبات شیمیایی با ساختارهای متنوع را ایجاد ­کند اما فقط دسته محدودی را شامل می­شود. در واقع تلاشی که در جهت اکتشاف دارو صورت می­گیرد به منابع بسیار متنوع ترکیبات شیمیایی نیاز دارد اما به‌منظور دسترسی به گونه‌های گیاهی دو راه وجود دارد: 1- انتخاب تصادفی گونه­ها 2- جمع‌آوری گونه‌هایی‌ که فعالیت بیولوژیکی شناخته شده‌ای دارند اما مواد موثره آنها شناسایی نشده است مانند درمان‌های گیاهی که به‌صورت سنتی مصرف می­شده‌اند؛ اما کدام روش مزیت دارد؟ 
مزیت استفاده از منابع طب سنتی به‌عنوان نقطه شروع در برنامه­های توسعه و اکتشاف دارو در این است که انتظار می­رود به‌دلیل سابقه مصرف طولانی‌مدت‌، این گیاهان سمیت کمی برای انسان داشته باشند؛ حتی برخی از گیاهانی که سمی بوده­اند اگر‌چه سمیت آنها با هیچ سیستمی مستند و اثبات نشده است اما بعید به‌نظر می­رسد که اثرات سمی در این فرهنگ­ها مورد توجه نبوده، بلکه آنها گیاهان را با احتیاط و با دوزهای مشخصی مصرف می­کرده­اند. اصول اساسی انواع مختلف مکاتب طب سنتی نیز با طب رایج متفاوت است بنابراین ارزیابی علمی آنها نیز با روش‌های متداول ممکن نیست. یکی از ویژگی‌های بارز این مکاتب، رویکرد همه‌‌جانبه و کل‌نگری است که تعادل در یک ارگانیسم سالم را حاصل رابطه پیچیده متقابل بین ذهن و بدن می‌داند و در تمامی سطوح سیستم­های بیوشیمیایی بدن منعکس می­شود که معمولا درمان­های ویژه­ای برای هر شخص و بر‌اساس درمان­های چند‌جزئی یا Multicomponent در نظر گرفته می­شود اما به‌طور معمول در تحقیقات کارخانه‌های داروسازی برای اکتشاف داروهای جدید به تاثیر دارو‌ روی اهداف منفرد توجه می‌شود که این هدف بخشی از یک مسیر پیچیده استد و آبشاری از واکنش­های متفاوت در آن دخیل هستند؛ اما حقیقت این است که در بروز بسیاری از بیماری‌ها چندین عامل نقش دارد و بدین معناست که درمان یک هدف منفرد درمان نسبی است و در بسیاری از موارد علاجی و‌جود نخواهد داشت حتی در مورد بیماری‌های مزمن درمان‌های رایج تک‌هدف می­توانند در طولانی‌مدت عوارض جانبی جدی به همراه داشته باشند. طب سنتی‌ و اتنوفارماکولوژی یا داروشناسی بومی که به‌صورت جامع مصرف گیاهان را به‌عنوان دارو توسط انسان تعریف می­کنند، یک مسیر مهم دست‌یابی به ترکیبات بسیار متنوع در حوزه اکتشاف داروست و براساس علوم گیاه‌شناسی، شیمی، بیوشیمی، فارماکولوژی، تاریخ، زبان‌شناسی و مردم‌شناسی قرار دارد که هر تمدنی تجربیات و دانش مصرف آنها را برای خود جمع‌آوری کرده‌ و ارزش این سیستم­ها بیش از حقایق باستان‌شناختی یا انسان‌شناسی است. این سیستم‌ها به‌عنوان متدولوژی درمان‌هایی است که بر‌اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، تقریبا 65‌درصد جمعیت جهان آن را به‌عنوان یک روش مقدماتی درمانی به کار می­گیرند اما برای افزایش جهانی استفاده از درمان‌های بر پایه طب سنتی نیازمند شواهد مطمئن و با ثبات علمی برای اصولی که در پس این درمان‌ها وجود دارد هستیم‌. 
انقلابی که طی دهه گذشته در ژنومیک روی داد تکیه‌گاه و پشتیبانی برای نگرش کل‌نگر در تشخیص و درمان بوجود آورد. تحقیقات دارویی مدرن، با استفاده از ابزار‌های قدرتمند ژنتیک، پروتئومیکس، متابولومیک و شیمی سنتتیک نقش مهمی را در اعتبار بخشیدن به درمان‌های سنتی دارد و می‌تواند سوابق تاریخی استفاده از فرآورده‌های طبیعی برای مبارزه با بیماری‌ها را آشکار کند، دانشی که نشان‌دهنده تجربه جمعی هزاران نفر طی سال‌های متمادی از دانش پزشکی است‌. سازمان‌های نظارتی و مجامع علمی باید بر کیفیت تحقیق و توسعه در حوزه طب سنتی که درمان‌های گیاهی پایه اصلی آن را تشکیل می­دهند تکیه داشته باشند‌. ‌WHO، USFDA و‌ESCOP ‌ مجموعه‌ای از دستوالعمل‌های استاندارد را در این زمینه منتشر کرده اند. همچنین علاوه بر سازندگان دارو، کارخانه‌های پشتیبان نیز نقش مهمی در تجارت و ارزیابی طب سنتی دارند یعنی در جایی که روش‌های GAP (Good Agricultural Practice) وجود دارد ژنوتیپ مطلوبی از گیاه که عاری از هر‌گونه آلودگی­های سمی، میکروبی و آفات بوده و فعالیت مطلوب درمانی نیز داشته باشد در دسترس قرار می‌گیرد و باید روی کیفیت داروهای گیاهی و استاندارد‌سازی فرآورده‌های طب سنتی سرمایه­گذاری شود تا مکاتب طب سنتی معنا پیدا کنند.

 
 

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه جدید

600x300.gif